Mural oslikan na stambenoj zgradi u Istočnom Novom Sarajevu ponovo je otvorio pitanja o načinu na koji se u javnom prostoru predstavlja ratna prošlost Bosne i Hercegovine. Prikaz je posvećen odlasku sarajevskih Srba iz pojedinih naselja nakon potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma, ali posebnu pažnju izaziva lik Vojislava Voje Čarkića, poznatog pod nadimkom pop Žućo, koji je tokom rata nosio titulu četničkog vojvode.
,
Mural se nalazi u blizini parka Gavrila Principa, a njegov sadržaj ponovo je pokrenuo raspravu o tome gdje prestaje pravo na obilježavanje vlastitog stradanja, a počinje odgovornost prema historijskim činjenicama i iskustvima drugih zajednica.
Odlazak srpskog stanovništva iz Sarajeva 1996. godine predstavlja važan dio poslijeratne historije, ali njegovo javno prikazivanje zahtijeva širi kontekst, posebno kada se u obilježavanje uključuju osobe čija je ratna uloga predmet kontroverzi.
Mural posvećen odlasku sarajevskih Srba
Prikaz na zgradi odnosi se na period od 1992. do 1996. godine i odlazak srpskog stanovništva iz dijelova Sarajeva koji su nakon Dejtonskog sporazuma trebali biti reintegrisani u Federaciju BiH.
Među tim područjima bili su Grbavica, Ilidža, Vogošća, Ilijaš i Hadžići. Uoči i tokom reintegracije veliki broj stanovnika srpske nacionalnosti napustio je svoje domove i preselio se na područja koja su ostala pod kontrolom vlasti Republike Srpske.
Razlozi odlaska nisu bili jednaki za sve porodice. Dio stanovništva strahovao je od života pod novom administracijom, dio je odluku donio pod uticajem političkih poruka tadašnjeg rukovodstva Republike Srpske, dok su na odluke uticale i ratne traume, neizvjesnost i osjećaj nesigurnosti.
Tadašnji politički lideri Radovan Karadžić i Momčilo Krajišnik podsticali su stanovništvo na napuštanje područja koja su trebala biti reintegrisana. Organizovan je prijevoz stanovnika, a tokom tog procesa zabilježeni su i slučajevi paljenja kuća, uništavanja imovine i pritisaka na ljude koji su željeli ostati.
Posebno potresne bile su scene porodica koje su prilikom odlaska prenosile posmrtne ostatke svojih najbližih.
Zbog toga se odlazak sarajevskih Srba ne može svesti na jednu jedinu priču. Iskustva porodica bila su različita i zahtijevaju ozbiljno historijsko razmatranje, bez umanjivanja njihovih strahova i gubitaka.
Zašto je sporan lik popa Žuće?
Posebnu kontroverzu izaziva prisustvo lika Vojislava Čarkića na muralu. Čarkić je tokom rata nosio titulu četničkog vojvode, koju mu je u maju 1993. godine na Romaniji dodijelio Vojislav Šešelj.
Šešelj je kasnije pravosnažno osuđen pred Međunarodnim krivičnim tribunalom za bivšu Jugoslaviju za zločine počinjene tokom ratova devedesetih godina.
Čarkić je, prema ranijim medijskim izvještajima, bio povezan s Vojskom Republike Srpske, boravio na njenim položajima i blagosiljao artiljerijsko naoružanje. Upravo zbog takvih navoda njegovo javno predstavljanje izaziva posebne reakcije, naročito u kontekstu ratnih događaja na području Sarajeva.
Grad je gotovo četiri godine bio pod opsadom, tokom koje su artiljerijski i snajperski napadi odnijeli veliki broj civilnih života. Među ubijenima bila su i djeca.
S druge strane, ni stanovništvo naselja koja su tokom rata bila pod kontrolom snaga bosanskih Srba nije bilo pošteđeno teških stradanja. Na Grbavici su zabilježeni zločini nad nesrpskim civilima, uključujući ubistva, zlostavljanja i progone.
Zbog toga se pitanje javnog predstavljanja ratnih aktera ne može posmatrati odvojeno od iskustava žrtava i šireg konteksta rata.
Ratna prošlost i javno obilježavanje
Čarkićevo ime i ranije je izazivalo reakcije u Sarajevu. Njegovo pojavljivanje u Sabornoj crkvi tokom posjete patrijarha Porfirija 2021. godine bilo je predmet negativnih komentara u dijelu javnosti.
Nakon rata nastanio se u Miljevićima, a njegovo prisustvo na muralu ponovo je otvorilo pitanje kriterija prema kojima se određene osobe predstavljaju kao simboli kolektivnog sjećanja.
Važno je razlikovati obilježavanje odlaska stanovništva od veličanja pojedinaca koji su tokom rata imali uloge povezane s vojnim i političkim strukturama. Jedno ne mora nužno podrazumijevati drugo.
Porodice koje su napustile Sarajevo imaju pravo govoriti o svojim iskustvima, gubicima i strahovima. Međutim, javno obilježavanje tih događaja ne bi trebalo izostavljati činjenice o opsadi grada, zločinima nad civilima i odgovornosti tadašnjih političkih i vojnih struktura.
Sjećanje ne smije izostaviti tuđu patnju
Mural u Istočnom Novom Sarajevu ponovo je pokazao koliko su pitanja ratne prošlosti osjetljiva i koliko način njihovog predstavljanja može uticati na odnose u današnjem društvu.
Odlazak srpskog stanovništva iz Sarajeva 1996. godine jeste historijski događaj koji zaslužuje pažnju i dokumentovanje. Isto tako, stradanja građana Sarajeva tokom opsade, kao i zločini počinjeni nad nesrpskim stanovništvom u naseljima pod kontrolom snaga bosanskih Srba, ne mogu biti izostavljeni iz šire slike.
Odgovorno suočavanje s prošlošću podrazumijeva priznavanje činjenica bez selektivnog pamćenja. Sjećanje na vlastite žrtve ne zahtijeva zanemarivanje tuđih, a javni prostor ne bi trebao postati mjesto na kojem se historija predstavlja samo kroz jednu stranu ratnog iskustva.